Zmysł powonienia
Zmysł powonienia (węch, olfakcja) to zdolność wykrywania cząsteczek zapachowych w powietrzu. Działa dzięki receptorom w nabłonku węchowym jamy nosowej i silnie wpływa na odczuwanie smaku oraz emocje.
Czym jest zmysł powonienia
Powonienie, zwane też olfakcją, to zmysł chemiczny odpowiadający za wykrywanie lotnych cząsteczek zapachowych obecnych w powietrzu. Człowiek jest w stanie rozpoznać kilka do kilkunastu tysięcy różnych zapachów — od kawy i świeżych warzyw po substancje ostrzegawcze, takie jak dym czy zepsuta żywność. W przeciwieństwie do wzroku i słuchu węch ma bezpośrednie połączenie z obszarami mózgu odpowiedzialnymi za emocje i pamięć, dlatego konkretny zapach potrafi w ułamku sekundy przywołać wspomnienie sprzed wielu lat.
Jak działa mechanizm węchu
Cząsteczki zapachowe docierają do nabłonka węchowego położonego w górnej części jamy nosowej. Znajduje się tam kilka milionów komórek czuciowych wyposażonych w receptory, które wiążą konkretne związki chemiczne. U człowieka opisano około czterysta aktywnych typów receptorów węchowych, a każdy z nich reaguje na określony zestaw cząsteczek — to właśnie kombinacje ich pobudzeń pozwalają rozróżnić tak wiele aromatów.
Serwis, który zna Ciebie
Twoje dane, Twoje treści. Podłącz zegarek i zobacz spersonalizowane artykuły.
Sygnały z komórek węchowych biegną do opuszki węchowej, a stamtąd — bez pośrednictwa wzgórza — do kory węchowej, ciała migdałowatego i hipokampa. Te struktury wchodzą w skład układu limbicznego, co tłumaczy, dlaczego zapach tak silnie wpływa na nastrój i wspomnienia. Istotną rolę pełni również węch pozanozdrzowy: cząsteczki uwalniane z pożywienia podczas żucia docierają do nabłonka węchowego od tyłu, przez gardło. Dlatego przy zatkanym nosie jedzenie wydaje się mdłe, mimo że kubki smakowe na języku pracują normalnie.
Powonienie a apetyt, odżywianie i aktywność fizyczna
Węch jest ściśle powiązany z odczuwaniem smaku. Szacuje się, że większość tego, co uważamy za smak potrawy, pochodzi w rzeczywistości z zapachu. Ma to bezpośrednie przełożenie na apetyt, wybory żywieniowe i przyjemność z jedzenia. Osoby z osłabionym węchem częściej tracą zainteresowanie posiłkami, jedzą mniej urozmaicenie lub — przeciwnie — dosalają i dosładzają potrawy, próbując odzyskać intensywność wrażeń, co sprzyja nadciśnieniu i trudnościom w utrzymaniu prawidłowej masy ciała.
W kontekście treningu powonienie wpływa na nawodnienie oraz jakość regeneracji. Smak i zapach napojów motywują do sięgania po płyny, a aromat pełnowartościowego posiłku pomaga spożyć odpowiednią porcję białka i węglowodanów po wysiłku. Zaburzenia węchu mają także wymiar bezpieczeństwa: utrudniają wykrycie zepsutego jedzenia, ulatniającego się gazu czy dymu.
Co zaburza węch i jak o niego dbać
Czasowe osłabienie powonienia towarzyszy infekcjom górnych dróg oddechowych, zapaleniu zatok i alergiom. Przewlekłą utratę węchu (hiposmię) lub jego całkowity brak (anosmię) mogą powodować urazy głowy, polipy nosa, długotrwałe palenie papierosów, niektóre leki, a także choroby neurodegeneracyjne — w przebiegu choroby Parkinsona i Alzheimera pogorszenie węchu pojawia się często na lata przed innymi objawami. Wraz z wiekiem wrażliwość węchowa naturalnie maleje.
Węch, podobnie jak inne zmysły, daje się trenować. W rehabilitacji po infekcjach stosuje się tak zwany trening węchowy: kilka razy dziennie wącha się cztery wyraziste zapachy (np. różę, eukaliptus, cytrynę, goździk), skupiając uwagę na każdym z nich przez kilkanaście sekund. Sprzyjają mu również unikanie dymu tytoniowego, nawilżanie powietrza w pomieszczeniach, leczenie alergii oraz konsultacja laryngologiczna, gdy zaburzenia utrzymują się dłużej niż kilka tygodni.
