Neurogeneza
Proces powstawania nowych neuronów z komórek macierzystych układu nerwowego. U dorosłych zachodzi głównie w hipokampie i wpływa na pamięć, uczenie się oraz regulację nastroju.
Gdzie w mózgu powstają nowe neurony
Przez większość XX wieku nauka przyjmowała, że człowiek rodzi się z pełnym zestawem komórek nerwowych i może je już tylko tracić. Badania z końca lat 90. pokazały, że u dorosłych ludzi nowe neurony wciąż powstają — przede wszystkim w zakręcie zębatym hipokampa, strukturze odpowiedzialnej za konsolidację pamięci i orientację przestrzenną. Drugim udokumentowanym u ssaków obszarem jest strefa podkomorowa komór bocznych, z której komórki migrują w kierunku opuszki węchowej; u człowieka ta ścieżka jest znacznie słabiej wyrażona niż u gryzoni. Neurogeneza u dorosłych to proces ilościowo niewielki w porównaniu z rozwojem płodowym, ale funkcjonalnie istotny — nawet kilkaset nowych neuronów dziennie w hipokampie może realnie zmieniać zdolność do zapamiętywania i rozróżniania podobnych doświadczeń.
Jak przebiega proces
Nowe neurony powstają z nerwowych komórek macierzystych, które dzielą się, różnicują do neuroblastów, migrują na docelowe miejsce i dojrzewają funkcjonalnie. Pełna integracja nowego neuronu z siecią — wytworzenie dendrytów, aksonu i synaps — trwa kilka tygodni. Proces jest wrażliwy na czynniki wzrostu, zwłaszcza BDNF (neurotroficzny czynnik pochodzenia mózgowego) oraz IGF-1 i VEGF. BDNF działa zarówno jako sygnał promujący podziały komórek macierzystych, jak i jako czynnik ułatwiający przeżycie i dojrzewanie świeżo powstałych komórek. Bez odpowiedniego poziomu BDNF większość nowych neuronów obumiera w pierwszych dwóch tygodniach — selekcja jest ostra i zależna od aktywności mózgu. Nowe komórki, które zostaną „użyte" w uczeniu się, mają większą szansę przetrwać i na stałe wejść do obwodów pamięciowych.
Serwis, który zna Ciebie
Twoje dane, Twoje treści. Podłącz zegarek i zobacz spersonalizowane artykuły.
Co sprzyja, a co hamuje neurogenezę
Najlepiej udokumentowanym bodźcem pobudzającym neurogenezę jest regularny wysiłek aerobowy. Bieganie, szybki marsz czy jazda na rowerze podnoszą stężenie BDNF, poprawiają ukrwienie hipokampa i w badaniach na zwierzętach wielokrotnie zwiększały liczbę powstających neuronów. U ludzi efekt ten przekłada się na lepszą pamięć epizodyczną i wolniejsze tempo atrofii hipokampa z wiekiem. Drugim silnym czynnikiem jest jakość snu — to w głębokich fazach dochodzi do integracji nowych komórek z siecią. Pozytywnie działają także środowisko stymulujące poznawczo (nauka nowych umiejętności), dieta bogata w kwasy omega-3, polifenole oraz ograniczenie kalorii, a także kontakty społeczne. Po przeciwnej stronie stoją: przewlekły stres i wysoki kortyzol, przewlekły stan zapalny, niedobór snu, nadmiar alkoholu, dieta wysokoprzetworzona oraz depresja. Hamowanie neurogenezy to jeden z mechanizmów łączących te czynniki z pogorszeniem pamięci i nastroju.
Znaczenie dla zdrowia i praktyki
Upośledzona neurogeneza dorosłych jest widoczna w depresji, chorobie Alzheimera, przewlekłym PTSD oraz po długotrwałym narażeniu na stres. Część działania leków przeciwdepresyjnych — zarówno SSRI, jak i nowszych cząsteczek typu ketamina — tłumaczy się właśnie przywróceniem neurogenezy w hipokampie. Z perspektywy zdrowia codziennego znaczenie ma jednak nie farmakologia, lecz styl życia: łączenie treningu wytrzymałościowego, siłowego, regularnego snu, nauki i utrzymywania relacji tworzy warunki, w których mózg przez całe dorosłe życie zachowuje zdolność wytwarzania i włączania nowych neuronów. Neurogeneza jest więc argumentem przeciw przekonaniu, że po trzydziestce mózg już tylko się zużywa — przy odpowiednich bodźcach pozostaje plastyczny do późnej starości.
